Anne B og homoane

Eg innrømmer det glatt, eg er det mange liker å kalle ein kultursnobb. Eg meiner ikkje det er eit kvalitetsstempel at mange les ei bok, men har ein tendens til å meine det motsette. Og det kan til og med hende at eg sluttar å like bøker når alle andre byrjar å like dei. Eg går dermed inn i den gruppa av folk som forfattarar som Dan Brown og J K Rowling har ein tendens til å lide under. Og eg burde sikkert derfor hatt den same holdninga til Anne B. Ragde, som einkvar god kultursnobb har i disse dagar. Men det går ikkje - nokre bøker sel rett og slett bra fordi dei har noko å kome med.

I det siste har Anne B hatt store problem med folk som Kjell Ivar Skjerdingstad, som i Dagbladet skyldar ho for å lage karikerte personar, henge ut homofile og ein populistisk, i motsetning til ein god, forfattar. Og dei fleste litteraturvitskapleg kompetente menneske eg kjenner eller ikkje kjenner, har liten interesse for dama. Eg har lite forståing for det. Anne B har kanskje ikkje eit stort språk, men ho har heller ikkje eit dårleg språk. Historiene hennar er kanskje ikkje blant dei største, men dei er heller ikkje dårlege. Og karakterane hennar, dei er langt frå middels, dei er oppe blant dei største. Det er her at Anne B har ein styrke som få har: Ho skapar karakterar som er så levande at dei går over i å bli levande personar. Heilt sidan eg las den første boka frå Neshov, har eg ikkje klart å gå over Gråbrødretorv, utan å tenke at ”her bur Erlend”. Det er sjeldan det skjer i mi verd. Og det er dette eg trur Anne B kan bli hugsa for ettertida for, at ho våga å skildre dei daglegdagse, vanlege personane i ei tid der litteraturen elskar dystopiske outsidermenneske.

Samtidig er eg einig i at framstillinga av bønder og homofile nokre gonger blir stereotyp og karikert. Men det er to moment Skjerdingstad med venner i si forkasting av Anne B som god forfattar, ikkje har brukt særleg mykje tid på å vurdere. Det eine er det enkle faktum som til og med mykje av verdslitteraturen bygger på, nemleg at karikaturen ofte gir eit betre bilete av verda enn ”den sanne” karakteren gjer. Det andre er at menneske ofte lever farleg nære stereotypen i seg sjølv. Mange menneske er det ein kanskje liker å kalle stereotyper, og stereotypen les både Anne B. Ragde og Dan Brown. Eg meiner Ragde opererer i spenningsfeltet mellom disse to påstandane. Og ho gjer det svært bra.

Det er særleg Ragde si skildring av homofile som har fått peppar. Karakteren Erlend, som bur i København saman med mannen sin Krumme, er framheva som ein undertrykkande karikatur av homofile, med sitt følsame sinn, sin sjalusi, si redsle for det skitne, og sin elsk til Bollinger champagne og Swarovskikrystall. Eg må innrømme at eg sjølv tenkte tanken, men etter å ha vurdert korfor eg likevel begynte å tru at Erlend levde og budde på Gråbrødretorv, lurar eg på følgjande: Kven er eg til å seie at Erlend ikkje kan vere slik? Og at ikkje menn i det verkelege liv kan vere det? For meg er derfor Erlend på mange måtar den mannen som ofte ikkje har plass i litteraturen, med eigenskapar som vanlegvis blir tillagt kvinner. I den grad ein kan seie at litteraturen er understrykkande for mannsrolla, er det nettopp gjennom at slike menn som Erlend ikkje har nokon plass. Slik kan ein altså seie at Erlend blir frigjerande karakter, ikkje berre for homofile, men for menn og mannsrolla generelt: Det er lov å vere slik og det er lov å vere (stereo)typisk. Skjeringstad sitt problem blir på same måte at han sjølv blir den fordomsfulle: Ved å seie at Erlend er ein karikatur, seier han at ingen homofil mann kan vere slik som Erlend, for menn er ikkje slik.

I Neshov-bøkene finn ein også Erlends mann Krumme, som er den godrunde, trauste motsetnaden til Erlend. Men det Skjeringstad verkar å glømme, er at det dessutan finst ein tredje homofil mann i bøkene, nemleg farfaren til Torunn. Farfaren hadde ein tysk kjærast under krigen, men har så levd aleine under påskot av å vere far og farfar, ikkje bror. Farfaren framstår som eit truverdig bilete av korleis det måtte ha vore å vere homofil bondesøn i krigs- og etterkrigstid. Han er ikkje karikert i det heile, han er så vidt skildra, og det er nettopp gjennom å vere lite synleg at han finn plassen sin: Han representerer personar som ikkje har hatt mykje plass i det tradisjonelle bondesamfunnet, men dei har altså plass i Ragdes roman. Det har også andre, svært godt skildra personar, som Torunn og Margido Nehov. Ein av Ragde sine styrker er denne skildringa av bondesamfunnet og folk sitt forhold til det. Det er livet på garden Neshov som står i sentrum, og på same måte som Erlend så tydeleg tar avstand frå dette, er Torunn og Margido og farfaren midt oppe i det. At Erlend tar på seg ei rolle som viser at han ikkje er som dei, kan ein lett tenkje seg, særleg med tanke på det faren, eller broren, har vore gjennom.

Eg vil med dette legge inn ei lovprising av Anne B. Ragde som ein god forfattar og eit forsvar mot å legge ho inn på bestseljar-utan-meining-lista. Eg er glad for at dei fine personane frå Neshov når folket.