- Projisert kjønnshat

I fjor leia Amina Wadud muslimsk bøn i New York. Det fekk mange konservativt innstilte muslimar til å reagera i sinne. Utanfor bønelokalet hadde nokre demonstrantar møtt opp. Ein av dei, ein ung mann, slo fast:

- Me godtek det Koranen seier utan spørsmål. Me har ikkje meiningar, me har ikkje kommentarar, me har ikkje forslag. Og me veit det sikkert, i islam kan ikkje kvinner leia menn i bøn. Og det ho gjorde i dag, ho endra lov i islam, har brote ei lov som har halde i over 1400 år. No kan ho angra, eller ho vil brenna i helvete.

Den typiske jihadisten? Eller er det Wadud sjølv som er det?

I eit nyleg fjernssynsintervju på nederlandsk fjernsyn viser ho fram medisinane ho tek kvar dag: mot høgt blodtrykk, mot depresjon, mot jernmangel, og så vidare.

- Så folk må forstå, seier ho, utan eitt snev av ironi, - djihad tyder kamp. Personleg kamp.

- Gud ser

I det same intervjuet seier ho at det beste plagget ein kan bera, er bevissthet om Gud.

- Allah dømer ikkje på grunnlag av eit stykke stoff. Er du tru mot islam eller er det berre ein ide du pyntar deg med? Dersom du ber ein hijab, men er ein hyklar, så ser Allah det, om du ikkje ber hijab og du er oppriktig, så ser Allah det også. Det er ikkje noko gale med Allah sine auge. Ho ser godt.

Den tanken er radikal nok til å få folk på Jæren til å fnysa.

Ein reformasjon?

Er Wadud eit utslag av ei veksande reformrørsle i islam? Sett utanfrå, utvilsamt. Ein kan jamvel diskutera om ikkje idear som dei ho forfektar er eit naturleg resultat av den same historiske prosessen som har skapt ideologien til hatgrupper, som Djamaat al-Tawhid wa'l-Djihad; om det ikkje er ein slags reformasjon islam går gjennom. Ikkje Reformasjonen med stor forbokstav, men kanskje med små bokstavar?

Depesjer snakka med ein anna framtredande muslimsk kvinneleg tenkjar, Asma Barlas. Til liks med Wadud vert ho ofte omtalt som islamsk feminist. Sjølv føretrekk ho å ikkje kalla seg dette. I eit intervju har ho sagt at omgrepet treng klårgjering.

- Mange feministar fordømer islam som ein patriarkalsk religion. Inntil det er meir klarhet blant muslimar om kva feminisme er, føretrekk eg å berre seia: Eg er truande.

- Ingen monolitt

- Kva syns du om tilstanden til islam av i dag?

- Det er eit tankevekkjande og urovekkjande spørsmål. Det føreset at islam er ein monolitt, som ein kan snakka om på ein enkel og oppsummerande måte. Det er som å spørja om kva tilstand kristendommen eller jødedommen er i. Eg trur ikkje det er mogleg å svara presist, eller ærleg, på det spørsmålet, seier Barlas.

- Når det gjeld vestlege media sin presentasjon av islam og muslimar, synest eg dei - i stor grad - gjentek motbydelege stereotypar. For meg er det interessant å sjå korleis europearane i dei hundrevis av åra som har gått sidan dei fyrst møtte islam og muslimar ikkje har vore i stand til å utvikla ei grunnleggjande annleis forståing av noko av dei to. Mange av ideane som sirkulerer i dag, har sitt opphav i desse fyrste møta.

- Trur du slik monolitt-tekning er i ferd med å verta meir vanleg?

- Nei. Det er ein tendens som alltid har vore der. Ein kan faktisk hevda at det har vorte meir vanleg å snakka om ulike variantar av islam - progressiv, radikal, liberal, feministisk og så vidare. Problemet med det er, slik eg ser det, at desse skildringene forvekslar trusssystemet islam med utøvarane, muslimane. Dei to er ikkje synonyme! Dessutan er det ein tendens til å vera ukritisk i høve desse merkjelappane, slik at ein til dømes ikkje stoggar opp og spør kva som vert meint med eit ord som "radikal". Eg legg merkje til at det ofte vert brukt om muslimar som, uavhengig av kvifor, er motstandarar av vestleg globalt hegemoni.

- Endå eit "val"

- I Belgia har det nasjonalistiske partiet Vlaams Belang fått betrakteleg folkeleg støtte, mykje av ho gjennom åtak på særleg muslimske innvandrarar. Det same ser ein i andre land. Korleis ser du på situasjonen for muslimar i Vest-Europa?

- Dersom politiske parti som går til åtak på muslimske innvandrarar sankar støtte, fortel ikkje det oss noko om kor dårleg situasjonen er for muslimar i Europa?

- Filip Dewinter i Vlaams Belang har sagt at islam og vestleg demokrati kræsjar på fleire område og at muslimar må gjera eit val mellom dei to…

- Dette er ikkje noko anna enn den siste versjonen av "vala" muslimar har vorte tilbydd historisk, mellom å vera muslim og å vera noko anna. Under det britiske styret i Egypt fekk til dømes muslimske kvinner valet mellom å vera muslimar eller å vera frigjorte. Eg trur desse valalternativa fortel meir om dei som set dei opp enn dei seier om islam og muslimar.

- Det vert gjerne peika på politisk korrektheit, blant anna i den manglande vilja til å konfrontera kvinnediskriminering blant muslimar?

- Når det gjeld muslimar kastar folk ofte all politisk korrektheit overbords. Det er ikkje ei einaste anna gruppe ein kan seia så grovt rasistiske ting om utan å verta kalla rasist! Det tyder ikkje at eg synest det er noko rasistisk med å konfrontera kvinneundertrykking. Det synest rett nok som om mange ikkje-muslimar er meir opptatt av å kjempa mot kvinneundertrykking blant muslimar enn i sine eigne samfunn. Det er den evige misjonstranga til kvite angloeuropearar, ynskjer om å reformera Dei Andre.

- Urovekkjande haldning hjå mange muslimar

- Korleis ser du på konflikta mellom det som ofte vert kalla konservativ islam i høve radikale grupper eller i høve liberalistiske muslimar som Irshad Manji, til dømes i høve kvinnesyn?

- Vel, ei kvar religiøs - og sekulær - gruppe har ulik forståing av den "rette" rolla for kvinner. Muslimar er ikkje unike i at dei er ueinige om kva denne rolla skal vera. Det eg syns er urovekkjande med haldninga til mange muslimar, er at dei faktisk er einige om at kvinner kjem i andre rekkje i høve menn. For å forsvara denne ideen siterer dei vers frå skrifta, Koranen. Men som mange samtidige muslimske lærde, eg er er sjølv blant dei, viser: det er også mogleg å lesa Koranen på ein frigjerande og anti-patriarkalsk måte. Å forsvara kvinneundertrykking og kvinnehat ut frå islam, tyder at ein overser at det er avhengig av kven som les korleis Koranen si lære vert definert, avhengig av kontekst.

- Som muslimsk kvinne meiner eg at ei av dei største utfordringane muslimar står overfor i dag, er å tenkja nytt rundt den patriarkalske lesinga av Koranen. Berre fordi denne lesinga har vorte ein del av muslimsk religiøs diskurs, tyder ikkje det at ho bør godtas som ufeilbarleg. Å lesa forsvar for kjønnsdiskriminering ut av Koranen, er det same som å projisera kjønnshat over på Gud, og slik eg ser det, er det ikkje noko teologisk hald i islam for å gjera det.

- Dårleg klima for reformar

- Kan ein snakka om ein slags reformasjon i islam?

- Reform har alltid vore ein del av muslimsk historie, og det er berre tendensen til å sjå på islam som statisk og som ein monolitt, som hindrar folk i å sjå dette. Problemet med muslimske samfunn, til forskjell frå islam, er at dei fleste er anti-demokratiske, lukka og undertrykkande. I eit slikt miljø kan ikkje reformar blomstra. Og eg bør påpeika at Vesten - i hermeteikn - har vore direkte involvert i å skapa og oppretthalda desse tilstandane. Då snakkar eg ikkje berre om hundreår med kolonialisme, men også om noverande politikk, politikk som søkjer å halda diktatorar ved makta ut frå økonomiske og politiske interesser.

- Smart nok legg ein skulda for stagnasjonen på islam heller enn på vestlege land sin eigen politikk. Korleis kunne ein gjera noko anna når "Vesten" på eit ideologisk nivå har gjort ekslusivt krav på diskursen om demokrati og menneskerettar?